Ciekawość to jeden z biologicznych imperatywów. Jest czymś instynktownym - służy naszemu przetrwaniu tak samo jak zdobywanie pożywienia, schronienia czy partnera. Oczywiście silnie wiąże się z tymi potrzebami, ale często nie jest to tak oczywiste. Gdy ciekawość osiąga poziom eksploracyjny nie zadowala się jedynie celowym poszukiwaniem informacji.
Nie tylko reagujemy na wyzwania środowiska, ale sami aktywnie prowokujemy nowe doświadczenia. W ten sposób gromadzimy wiedzę niejako "na zapas" aby korzystać z niej w przyszłości. A zatem uczenie się nowych rzeczy jest przyjemne, wbrew temu co myślą o tym licealiści. Dostajemy za to nagrodę czyli dopaminę i budujemy rezerwę poznawczą.
Ale dotyczy to naszej nieskrępowanej ciekawości, która niestety nie lubi przymusu i stresu. Nadmierna kontrola i sztywne wymogi jakie nam się stawia często wręcz niszczą wewnętrzną motywację. Jeśli dodamy to tego rutynę lub ugrzęźniemy w pozbawionym stymulujących bodźców środowisku to ciekawość szybko zdechnie.
Możemy również popaść w arogancję poznawczą i dojść do wniosku, że na dany temat wiemy już wszystko więc nie ma sensu dalej go zgłębiać. Przecenianie swojej wiedzy jest normą wśród głupców - poziom pewności siebie jest wprost proporcjonalny do ignorancji (to tak zwany efekt Dunninga-Krugera). Wszyscy znają się na polityce, ekonomii, medycynie i tak dalej...
Aby być zaciekawionym trzeba najpierw dostrzegać sokratejską lukę we własnej niewiedzy. Nie zauważymy jej zadowalając się powierzchownymi wyjaśnieniami. Dopiero gdy dokopiemy się do różnych niuansów zauważymy jak kwestia jest złożona. W tym kontekście możemy mówić o otwartości lub zamknięciu poznawczym.
Niektórzy zadowalają się pierwszym lepszym "poglądem", który oddziela czarne od białego. W przeciwieństwie do nich osoby otwarte na nowe informacje myślą bardziej elastycznie i krytycznie, aktualizują wiedzę i akceptują brak jednoznacznych odpowiedzi. Dychotomia ta jest pewnym uproszczeniem, gdyż niekiedy ludzie otwarci poznawczo mogą również myśleć w sposób bardzo dogmatyczny.
Dotyczy to zwłaszcza kwestii tożsamościowych. Gdy określony pogląd siebie staje się częścią obrazu siebie lub grupy uruchamiają się emocje które karzą nam go bronić. Tym bardziej jeśli nowa prawda mogłaby zagrozić naszej pozycji, autorytetowi, kompetencjom, światopoglądowi... Niemniej pewne mózgi wykazują cechy neurobiologiczne skłaniające ku większej otwartości na nowe informacje, a inne ku większemu zamknięciu.
Mózgi otwarte poznawczo mają silniejsze połączenia w sieci tryby domyślnego (DMN), bardziej reaktywny układ dopaminergiczny i wyższą neuroplastyczność. Ich kora przedczołowa skuteczniej wycisza reakcję lękową ciała migdałowatego wywołującą dysonans poznawczy. Cechy te same w sobie nie świadczą o większej inteligencji płynnej, ale sprzyjają jej krystalizowaniu. Osoby otwarte więcej czytają, pytają i doświadczają.
Z kolei umysły zamknięte poznawczo - jeśli przy okazji charakteryzują się wysokim IQ - często zakleszczają się w pułapce "inteligentnego dogmatyzmu", to znaczy wykorzystują intelekt nie do szukania prawdy, lecz wymyślania niezwykle rozbudowanych argumentów broniących ich obsesyjnych poglądów. Ludzie zamknięci poznawczo zwykle radzą sobie gorzej w obliczu zmian, ale lepiej w stabilnym środowisku.
Sami jednak wiemy, że nie sposób interesować się wszystkim. Nasza ciekawość zwykle jest wybiórcza. Rozwijając swoje zainteresowania olewamy to co nie wydaje nam się zbyt emocjonujące. Odpowiada za to właśnie dopamina. Poza tym mózg szacuje koszt energetyczny pozyskania danej informacji. Budowa i mielinizacji nowych połączeń synaptycznych zużywa ogromne ilości glukozy i tlenu, lecz nowości bywają ekscytujące...
Jest to paradoks który może nas "wciągnąć" w coś zupełnie nowego. Początkowo - gdy coś nas zainteresuje - dostajemy dużo dopaminy, co znieczula nas na koszt metaboliczny. Jeśli jednak jej wyrzuty zaczną spadać, a mózg nie zbuduje w porę wydajnych ścieżek neuronowych to zapał może zgasnąć. Ale jeśli przetrwamy ten "kryzys" zautomatyzujemy procesy myślowe i obniżymy koszt energetyczny.
A wtedy już zaczniemy czerpać dopaminę z przekraczania trudniejszych "poziomów". Z tego też powodu w dorosłości wolimy raczej kontynuować pasje niż "zaczynać od zera". Mamy już zbudowaną jakąś sieć skojarzeń, rozumiemy niuanse i łatwiej identyfikujemy luki informacyjne. Tutaj z kolei grozi nam tak zwane przekleństwo wiedzy i ślepota ekspercka.
Nadmierna specjalizacja może tak zawężać nasze pole widzenia, że stracimy zdolność "świeżego spojrzenia". Większość przełomów zawdzięczamy nie starym wyjadaczom, ale młodym buntownikom którzy potrafili łamać ugruntowane schematy. W buddyjskiej filozofii zen ten fenomen nazywa się "umysłem początkującego". Dla początkujących nic nie jest bowiem oczywiste.
Najbardziej otwarty jest umysł dziecka, lecz z czasem zaczyna się "zamykać" w przyswojonych schematach i koncepcjach. W wieku dojrzewania eksploracja staje się mniej chaotyczna, poszukujemy tożsamości i miejsca w świecie. A potem już coraz bardziej selektywnie poświęcamy uwagę wybranym zagadnieniom, gdyż brakuje nam czasu i energii.
Miejmy jednak nadzieję, że na starość zachowamy na tyle sprawny czerep żeby móc połączyć wszystkie kropki i dostrzec w tym jakiś wyższy sens. Może niepotrzebnie się tak miotaliśmy, skoro i tak ostatecznie będziemy wszystko idealizować. O swojej przyszłości decydowaliśmy będąc młodymi kretynami - ale ile się na swoich błędach nauczyliśmy!



Brak komentarzy:
Prześlij komentarz